W ciągu 12 miesięcy poprzedzających badanie 35% dorosłych Polek i Polaków nie podejmowało żadnej aktywności edukacyjnej (więcej o formach uczenia się przeczytasz w Powrót do szkolnej ławki? Niekoniecznie… ). Wyniki badania pokazują, że takich aktywności nie podejmują zwłaszcza grupy o konkretnych cechach społeczno-demograficznych, m.in.:
- osoby z wykształceniem gimnazjalnym (64,1%) i zawodowym (56,6%) – dla porównania w grupie osób z wykształceniem wyższym tylko 14,1% nie podejmowało żadnej aktywności;
- osoby bezrobotne (67,4% nieuczestniczących) i bierne zawodowo1 (73,7% nieuczestniczących), podczas gdy w grupie pracujących było to 26,8%;
- osoby 55+ (57,6%), podczas gdy w grupie wiekowej 25–34 lata – 23,9%;
- osoby zamieszkujące obszary wiejskie (42,5%), podczas gdy w grupie mieszkańców miast – 29,1%;
- rolnicy (63,1%), a także pracownicy wykonujący prace proste (67,8%), podczas gdy np. w grupie specjalistów aktywności edukacyjnej nie podejmowało 13,8% z nich.
Co utrudnia uczenie się w dorosłym życiu?
Na to pytanie najlepiej odpowiedzieć, sięgając po wyniki dotyczące uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach uczenia się, szczególnie w edukacji pozaformalnej2. To właśnie tam zauważalne są największe dysproporcje pomiędzy grupami dorosłych, którzy korzystają z oferty edukacyjnej, a tymi, którzy tego nie robią. Dlatego warto przyjrzeć się barierom ograniczającym udział w tych formach, zwłaszcza że w porównaniu z uczeniem się niezinstytucjonalizowanym, z założenia łatwiej dostępnym, uczestnictwo w edukacji pozaformalnej częściej zależy od czynników niezależnych od jednostki.
Brak rozważania udziału w aktywnościach edukacyjnych nie musi oznaczać ich świadomego odrzucenia, lecz raczej to, że pozostają one poza horyzontem decyzyjnym respondentów. Taka postawa może wynikać z wielu współwystępujących czynników, w tym z braku świadomości co do dostępnych form kształcenia, niskiego poziomu motywacji i sceptycznego nastawienia, braku impulsu zewnętrznego (np. ze strony pracodawcy) oraz z innych barier (np. finansowych), a także z utrwalonych przekonań i wcześniejszych doświadczeń edukacyjnych.
Jakie różnice naprawdę robią różnicę?
Na szczególną uwagę zasługują istotne różnice w wynikach między grupami, które nie uczestniczą w edukacji dorosłych. Osoby z wykształceniem gimnazjalnym i niższym rzadziej deklarowały, że ich wiedza i umiejętności są wystarczające, w porównaniu z osobami z wykształceniem zawodowym czy wyższym. W grupie z wykształceniem gimnazjalnym i niższym znacznie częściej niż w pozostałych pojawiało się natomiast przekonanie, że dalsza edukacja „nie przydałaby się w pracy”. Szczegółowe wyniki przedstawia grafika poniżej.
Ponadto76,3%respondentów z wykształceniem gimnazjalnym i niższym prezentuje sceptyczne nastawienie wobec uczenia się. Dane te sugerują istnienie swoistego paradoksu: osoby najmniej wykształcone najczęściej dostrzegają swój brak wystarczających kompetencji i wiedzy, a zarazem najrzadziej widzą w edukacji drogę do poprawy swojej sytuacji zawodowej. Edukacja jawi się im bowiem nie jako zasób, lecz jako doświadczenie o ograniczonej przydatności. Może to wskazywać nie tylko na obiektywne bariery, ale na wzorzec postaw, który skutecznie redukuje gotowość do podejmowania nauki (więcej o samym nastawieniu możesz przeczytać tutaj: Nastawienie ma znaczenie. Podejście Polaków do uczenia się w dorosłości).
Wśród osób bezrobotnych postrzeganie edukacji jako strategii poprawy sytuacji zawodowej jest większe – tutaj tylko 16,4% respondentów uznało, że udział w działaniach edukacyjnych „nie przydałby im się w pracy”. Dla tej grupy istotniejsze znaczenie miały natomiast bariery finansowe(26,3%) oraz obowiązki rodzinne (21,8%). Ponadto w grupie osób nieaktywnych zawodowo przeważają kobiety, które ze względu na konieczność pełnienia ról rodzicielskich lub opiekuńczych mają ograniczone możliwości podjęcia aktywności edukacyjnej.
Dlaczego uczenie się generuje uczenie (learning begets learning3)?
Choć uczenie się przez całe życie ma zmniejszać nierówności i ograniczać wykluczenie, badania pokazują, że wiele osób, dla których mogłoby ono być szansą na poprawę sytuacji życiowej, w ogóle nie podejmuje takiego wysiłku. Mechanizm uczenia się przez całe życie działa selektywnie – najczęściej wzmacnia tych, którzy już posiadają większe zasoby edukacyjne, a rzadziej osoby o mniejszym kapitale edukacyjnym. Badanie wskazuje na określone grupy społeczno-demograficzne, ale za opisującymi je liczbami kryją się bardzo różne historie życiowe. Przykładem są osoby nieaktywne zawodowo opiekujące się niesamodzielnymi bliskimi — najczęściej kobiety — dla których jest to praca na pełen etat. Tworząc ofertę edukacyjną dla członków takiej grupy, warto uwzględnić ich potrzeby i realne możliwości udziału w kształceniu. W tym kontekście polecamy lekturę komunikatu dotyczącego innego badania realizowanego w IBE PIB: Opiekuję się. Pracuję: Jak wspierać osoby sprawujące opiekę nad niesamodzielnymi osobami bliskimi?
- Bierny zawodowo – na podstawie deklaracji respondentów, którzy na pytanie o swoją aktualną sytuację zawodową nie wskazali odpowiedzi: pracująca(-cy) lub zatrudniona(-ny), przebywająca(-cy) na urlopie macierzyńskim, wychowawczym lub innym albo bezrobotny(-na), osoba niepracująca i nieposzukująca pracy. ↩︎
- Edukacja pozaformalna – działanie edukacyjne zorganizowane według określonych z góry planów i metod kształcenia, które nie wchodzą w zakres edukacji formalnej. Może kończyć się uzyskaniem certyfikatu, ale nie wpływa na podniesienie poziomu wykształcenia. To np. szkolenia, warsztaty, konferencje, zajęcia rozwojowe typu coaching, praktyki. ↩︎
- OECD (2014). Learning Begets Learning: Adult Participation in Lifelong Education, Education Indicators in Focus, No. 26, OECD Publishing https://doi.org/10.1787/5jxsvvmr9z8n-en. ↩︎
Informacja o badaniu
Badanie Uczenie się dorosłych Polaków przeprowadzono między kwietniem a lipcem 2025 r. metodą wywiadów bezpośrednich z udziałem ankietera (CAPI) oraz wywiadów telefonicznych (CATI), na reprezentatywnej próbie mieszkańców Polski w wieku 18–69 lat, wylosowanych z rejestru PESEL (n = 2249). Treść komunikatu odnosi się do grupy Polaków w wieku 25–64 lat.
Generuj
