Kim są dorośli, którzy nie podejmują aktywności edukacyjnych i jak wspierać ich w uczeniu się?

W ciągu 12 miesięcy poprzedzających badanie 35% dorosłych Polek i Polaków nie podejmowało żadnej aktywności edukacyjnej (więcej o formach uczenia się przeczytasz w Powrót do szkolnej ławki? Niekoniecznie… ). Wyniki badania pokazują, że takich aktywności nie podejmują zwłaszcza grupy o konkretnych cechach społeczno-demograficznych, m.in.:

• osoby z wykształceniem gimnazjalnym (64,1%) i zawodowym (56,6%) – dla porównania w grupie osób z wykształceniem wyższym tylko 14,1% nie podejmowało żadnej aktywności;
• osoby bezrobotne (67,4% nieuczestniczących) i bierne zawodowo¹ (73,7% nieuczestniczących), podczas gdy w grupie pracujących było to 26,8%;
• osoby 55+ (57,6%), podczas gdy  w grupie wiekowej 25–34 lata – 23,9%;
• osoby zamieszkujące obszary wiejskie (42,5%), podczas gdy w grupie mieszkańców miast – 29,1%;
• rolnicy (63,1%), a także pracownicy wykonujący prace proste (67,8%), podczas gdy np. w grupie specjalistów aktywności edukacyjnej nie podejmowało 13,8% z nich.

Co utrudnia uczenie się w dorosłym życiu?

Na to pytanie najlepiej odpowiedzieć, sięgając po wyniki dotyczące uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach uczenia się, szczególnie w edukacji pozaformalnej².  To właśnie tam zauważalne są największe dysproporcje pomiędzy grupami dorosłych, którzy korzystają z oferty edukacyjnej, a tymi, którzy tego nie robią. Dlatego warto przyjrzeć się barierom ograniczającym udział w tych formach, zwłaszcza że w porównaniu z uczeniem się niezinstytucjonalizowanym, z założenia łatwiej dostępnym, uczestnictwo w edukacji pozaformalnej częściej zależy od czynników niezależnych od jednostki.

Brak rozważania udziału w aktywnościach edukacyjnych nie musi oznaczać ich świadomego odrzucenia, lecz raczej to, że pozostają one poza horyzontem decyzyjnym respondentów. Taka postawa może wynikać z wielu współwystępujących czynników, w tym z braku świadomości co do dostępnych form kształcenia, niskiego poziomu motywacji i sceptycznego nastawienia, braku impulsu zewnętrznego (np. ze strony pracodawcy) oraz z innych barier (np. finansowych), a także z utrwalonych przekonań i wcześniejszych doświadczeń edukacyjnych.

Jakie różnice naprawdę robią różnicę?

Na szczególną uwagę zasługują istotne różnice w wynikach między grupami, które nie uczestniczą w edukacji dorosłych. Osoby z wykształceniem gimnazjalnym i niższym rzadziej deklarowały, że ich wiedza i umiejętności są wystarczające, w porównaniu z osobami z wykształceniem zawodowym czy wyższym. W grupie z wykształceniem gimnazjalnym i niższym znacznie częściej niż w pozostałych pojawiało się natomiast przekonanie, że dalsza edukacja „nie przydałaby się w pracy”. Szczegółowe wyniki przedstawia grafika poniżej.

Ponadto76,3%respondentów z wykształceniem gimnazjalnym i niższym prezentuje sceptyczne nastawienie wobec uczenia się. Dane te sugerują istnienie swoistego paradoksu: osoby najmniej wykształcone najczęściej dostrzegają swój brak wystarczających kompetencji i wiedzy, a zarazem najrzadziej widzą w edukacji drogę do poprawy swojej sytuacji zawodowej. Edukacja jawi się im bowiem nie jako zasób, lecz jako doświadczenie o ograniczonej przydatności. Może to wskazywać nie tylko na obiektywne bariery, ale na wzorzec postaw, który skutecznie redukuje gotowość do podejmowania nauki (więcej o samym nastawieniu możesz przeczytać tutaj: Nastawienie ma znaczenie. Podejście Polaków do uczenia się w dorosłości).

Wśród osób bezrobotnych postrzeganie edukacji jako strategii poprawy sytuacji zawodowej jest większe – tutaj tylko 16,4% respondentów uznało, że udział w działaniach edukacyjnych „nie przydałby im się w pracy”. Dla tej grupy istotniejsze znaczenie miały natomiast bariery finansowe(26,3%) oraz obowiązki rodzinne (21,8%). Ponadto w grupie osób nieaktywnych zawodowo przeważają kobiety, które ze względu na konieczność pełnienia ról rodzicielskich lub opiekuńczych mają ograniczone możliwości podjęcia aktywności edukacyjnej.

Dlaczego uczenie się generuje uczenie (learning begets learning³)?

Choć uczenie się przez całe życie ma zmniejszać nierówności i ograniczać wykluczenie, badania pokazują, że wiele osób, dla których mogłoby ono być szansą na poprawę sytuacji życiowej, w ogóle nie podejmuje takiego wysiłku. Mechanizm uczenia się przez całe życie działa selektywnie – najczęściej wzmacnia tych, którzy już posiadają większe zasoby edukacyjne, a rzadziej osoby o mniejszym kapitale edukacyjnym. Badanie wskazuje na określone grupy społeczno-demograficzne, ale za opisującymi je liczbami kryją się bardzo różne historie życiowe. Przykładem są osoby nieaktywne zawodowo opiekujące się niesamodzielnymi bliskimi — najczęściej kobiety — dla których jest to praca na pełen etat. Tworząc ofertę edukacyjną dla członków takiej grupy, warto uwzględnić ich potrzeby i realne możliwości udziału w kształceniu. W tym kontekście polecamy lekturę komunikatu dotyczącego innego badania realizowanego w IBE PIB: Opiekuję się. Pracuję: Jak wspierać osoby sprawujące opiekę nad niesamodzielnymi osobami bliskimi?

1. Bierny zawodowo – na podstawie deklaracji respondentów, którzy na pytanie o swoją aktualną sytuację zawodową nie wskazali odpowiedzi: pracująca(-cy) lub zatrudniona(-ny), przebywająca(-cy) na urlopie macierzyńskim, wychowawczym lub innym albo bezrobotny(-na), osoba niepracująca i nieposzukująca pracy. ↩︎
2. Edukacja pozaformalna – działanie edukacyjne zorganizowane według określonych z góry planów i metod kształcenia, które nie wchodzą w zakres edukacji formalnej. Może kończyć się uzyskaniem certyfikatu, ale nie wpływa na podniesienie poziomu wykształcenia. To np. szkolenia, warsztaty, konferencje, zajęcia rozwojowe typu coaching, praktyki. ↩︎
3. OECD (2014). Learning Begets Learning: Adult Participation in Lifelong Education, Education Indicators in Focus, No. 26, OECD Publishing https://doi.org/10.1787/5jxsvvmr9z8n-en. ↩︎

Informacja o badaniu

Badanie Uczenie się dorosłych Polaków przeprowadzono między kwietniem a lipcem 2025 r. metodą wywiadów bezpośrednich z udziałem ankietera (CAPI) oraz wywiadów telefonicznych (CATI), na reprezentatywnej próbie mieszkańców Polski w wieku 18–69 lat, wylosowanych z rejestru PESEL (n = 2249). Treść komunikatu odnosi się do grupy Polaków w wieku 25–64 lat.