„Między siłaczką a cyborgiem” – wyzwania i trudności w pracy edukatorek osób dorosłych pracujących z grupami zagrożonymi wykluczeniem społecznym

Można prowadzić treningi, szkolenia, uczyć języka obcego czy prowadzić zajęcia w szkole dla dorosłych – wachlarz propozycji jest bardzo szeroki. Powoduje to, że doświadczenia zbierane w pracy związanej z edukacją osób dorosłych są bardzo różnorodne, mogą dawać wiele możliwości, ale i stawiać wiele wyzwań. Szczególną uwagę warto zwrócić na edukatorki pracujące z grupami zagrożonymi wykluczeniem społecznym, jak np. Z osobami z doświadczeniem migracji.

Chcemy opowiedzieć o wyzwaniach i trudnościach, jakie wiążą się z pracą z migrantkami uczącymi się języka polskiego. Głosy edukatorek składają się na obraz unikatowego momentu doświadczeń, jakie mogły zdobyć podczas pracy z dorosłymi migrantkami z Ukrainy tuż po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. Głosy te zebrano w ramach badania dotyczącego instytucjonalnego wymiaru nauczania dorosłych migrantek języka polskiego. Badanie skupiło się na migrantkach uczących się języka polskiego w Warszawie – mieście, w którym przebywała wtedy największa liczbę migrantów i migrantek. O wnioskach z badania można przeczytać więcej w publikacji „Żeby poradzić sobie” – uczenie się języka polskiego przez migrantki i migrantów przymusowych z Ukrainy”

W artykule, podobnie jak w publikacji „Żeby poradzić sobie” – uczenie się języka polskiego przez migrantki i migrantów przymusowych z Ukrainy”, stanowiącej podsumowanie przebiegu badania: ilekroć w tekście piszemy migrantki, uczestniczki, nauczycielki, lektorki, edukatorki, mamy na myśli odpowiednio: migrantów i migrantki, uczestników i uczestniczki, nauczycieli i nauczycielki, lektorów i lektorki, edukatorów i edukatorki. Zdecydowałyśmy się przyjąć tę formę ze względu na fakt, że zarówno w strukturze próby badawczej, jak i w demograficznym profilu migrantów przybyłych do Polski po lutym 2022 r. oraz wśród kadry prowadzącej naukę języka dominują kobiety. Forma ta pozwala lepiej uwidocznić specyfikę grupy uczących, a także opisywanego procesu migracyjnego.

Wyzwania w pracy edukatorek dorosłych migrantek – głosy badanych

1. Niezaspokojone podstawowe potrzeby uczestniczek

W obliczu niewystarczającego wsparcia systemowego dla osób z Ukrainy wiele uczestniczek kursów szukało odpowiedzi na swoje potrzeby bezpośrednio u nauczycielek języka polskiego – jednych z pierwszych osób z Polski, które migrantki poznały i z którymi mogły nawiązać relację. Nauczycielki, szczególnie w tym okresie, wykonywały często swoją pracę w ramach odruchu serca, bez wcześniejszego formalnego przygotowania metodycznego. Migrantki były często obciążone psychicznie sytuacją wojny i przymusowej zmiany otoczenia, dlatego proces edukacyjny wymagał od edukatorek dużej wrażliwości oraz czujności. Musiały one uważnie obserwować uczestniczki kursów i ich reakcje na poruszane tematy, odpowiednio i na bieżąco dostosowując realizowany materiał zajęć. Wobec braku narzędzi przygotowanych specjalnie do pracy z tą grupą edukatorki wykazywały się wysokim poziomem empatii i umiejętnością szybkiego reagowania.

To był też taki czas, że w sumie […] wystarczyło poruszyć jakikolwiek temat […]– jedzenie, zwierzęta – nie było tematu, który nie powodowałby, u niektórych naszych uczniów, różnego rodzaju takich zachowań, związanych z wybuchem wojny. Więc staraliśmy się być bardzo delikatni, bo to naprawdę, każdy temat, mógł ponieść nas w taki moment, gdzie któraś z osób, z głęboką traumą, po prostu, wpada w panikę.

(Nauczycielka, wywiad 1)

Nauczycielki były też często źródłem wiedzy dotyczącej codziennego odnalezienia się w nowej rzeczywistości społecznej: poruszania się po mieście, załatwiania spraw urzędowych.

Bierzemy na siebie trochę więcej rzeczy niż potrafimy udźwignąć – i nauczyciel, nie jest psychologiem, nie jest psychoterapeutą – i tak jakby, nauczyciel powinien uczyć, najlepiej jak potrafi.

(Nauczycielka, wywiad 11)

2. Zróżnicowane potrzeby i motywacje uczestniczek

Grupa uczestniczek zajęć często była niejednolita pod względem wieku, wykształcenia oraz sytuacji rodzinnej i zawodowej, ale przede wszystkim pod względem poziomu znajomości języka. Różne też były motywacje i intencje pozostania w Polsce. Realizowane kursy, szczególnie te darmowe, organizowano w dużej mierze bezpośrednio w odpowiedzi na nagłe zapotrzebowanie. Zwykle nie było żadnych kryteriów dostępu do nich poza narodowością kursantek i momentem ich przybycia do Polski. Wiele uczestniczek, poza nauczeniem się języka, liczyło na chwile oderwania się od innych codziennych trosk czy nawiązanie relacji. Inne świadomie lub nieświadomie szukały w kursie jakiejś formy wsparcia emocjonalnego.

Jeśli to jest taka grupa i są ludzie różnego poziomu, to jest bardzo duży problem, bo ktoś rozumie od razu, i dla niego jest to nieciekawe, bo on już to wszystko zna. […]A ktoś może być z takiego podstawowego, dla którego to jest bardzo trudny, ale chce uczyć się, i on pyta, i traci nauczyciel bardzo dużo czasu, na takie osoby.

(Uczestniczka, wywiad 7)

3. Przeciążenie fizyczne oraz emocjonalne, często związane z pracą z osobami doświadczającymi traumy wojennej

Często prowadzenie zajęć wymagało od nauczycielek dużego zaangażowania emocjonalnego oraz czasowego, niewynikającego wprost z założeń kursu. W konsekwencji wielokrotnie prowadziło to do uczucia przeciążenia fizycznego i emocjonalnego oraz frustracji.

Tak. Zaprzyjaźniliśmy się. Pani [imię prowadzącej]wysłała do wszystkich maila. Powiedziała, że „Możecie mi pisać, w jakichś sprawach psychologicznych, w różnych momentach”.

(Uczestniczka, wywiad 6)

4. Praca z osobami doświadczającymi traumy wojennej.

Niektóre uczestniczki miały za sobą bardzo trudne doświadczenia. Często wiązało się to z trudnym stanem psychicznym, niekiedy nawet traumą wojenną.

No to usłyszałam, że właśnie nic nie wiem, jestem tylko nauczycielem, i w ogóle. […]Ona jest starsza, ode mnie, a u nich na Ukrainie, to się starszych szanuje, a nie pyskuje się do nich.

(Nauczycielka, wywiad 1)

Człowiek jak człowiek, dlatego nauczyciel podobno człowiekiem nie jest. Podobno, jest to coś, między siłaczką, a cyborgiem. Chodzi o to, że teraz pracuję dużo więcej, niż pracowałam wcześniej. I chodzi o to, że pracuje się z bardzo wieloma różnymi osobami, i te emocje się przenoszą.

(Nauczycielka, wywiad 11)

Wnioski

• Wielość pełnionych ról była nierzadko źródłem dużej satysfakcji zawodowej dla nauczycielek oraz daje im możliwość realizacji potrzeby pomagania, w tym przypadku osobom z Ukrainy. Jednak bez odpowiedniego zaplecza instytucjonalno-organizacyjnego stanowiła też dla nich wyraźne obciążenie emocjonalne oraz fizyczne.
• Wiele edukatorek (szczególnie wolontariuszek) było stawianych przed wyzwaniem, na które nie były gotowe, ze względu na konieczność zaspokajania innych niż tylko edukacyjne potrzeb uczestniczek.
• W odpowiedzi na trudną sytuację edukatorzy przyjmowali dwie skrajne strategie – wycofania i ograniczania swojej działalności jedynie do nauki albo nadmiarowego działania, mogącego prowadzić do zjawiska, które można określić mianem wypalenia aktywistycznego.

Jak instytucje mogą wesprzeć swoich edukatorów?

• Przygotowanie prostego przewodnika lub informatora, pełniącego funkcję „bezpiecznika” dla edukatorek, mogących udostępnić go swoim uczniom i skierować ich do odpowiedniego miejsca wsparcia, np. do doradcy zawodowego w urzędzie pracy.
• Zorganizowanie superwizji, czyli przestrzeni do podzielenia się swoimi doświadczeniami i problemami w gronie edukatorów i edukatorek. Idealnym rozwiązaniem jest zaoferowanie prowadzącym grupy profesjonalnej superwizji lub wsparcia psychologicznego, jednak często wiąże się to z dodatkowymi kosztami (co np. dla trzeciego sektora może stanowić trudność). Warto jednak zapewnić możliwość wspólnych spotkań i rozmów edukatorów oraz ich wsparcie – chociażby ze strony koordynatora projektu czy osoby moderującej spotkania.
• Wsparcie metodyczne, które swoim zakresem obejmie:
  • przygotowanie materiałów dostosowanych do prowadzenia zajęć z osobami z doświadczeniem przymusowej migracji;
  • zorganizowanie szkoleń przygotowujących do pracy z osobami w kryzysie psychicznym oraz z zakresu różnic kulturowych i rozwiązywania konfliktów na tle narodowościowym.

Jeśli chcesz przeczytać więcej o kontekście uczenia się dorosłych migrantów i migrantek, zapraszamy do przeczytania  artykułu w piśmie Edukacja Dorosłych.